Wiąz: gatunki, rozpoznawanie, występowanie w Czechach i uprawa

Wiąz (Ulmus) to rodzaj zrzucających liście drzew z rodziny wiązowatych (Ulmaceae), rozpowszechniony w strefie umiarkowanej półkuli północnej. Najłatwiej rozpoznać go po asymetrycznej nasadzie liścia i drobnych, okrągłych oskrzydlonych orzeszkach, które dojrzewają już wiosną. W Czechach rodzimie rosną trzy gatunki: wiąz górski, wiąz polny i wiąz szypułkowy. Wszystkie należą do ważnych drzew lasów łęgowych oraz lasów zboczowych i jarowych, które jednak od XX wieku mocno osłabiła choroba grzybowa zwana holenderską chorobą wiązów (grafiozą).

Wiąz w skrócie

Jak rozpoznać wiąz

Wiązy należą do drzew liściastych, które przy odrobinie wprawy można rozpoznać o każdej porze roku. Kluczowe cechy to:

• Liście są skrętoległe, pojedyncze, eliptyczne do odwrotnie jajowatych, o brzegu podwójnie piłkowanym (duże ząbki mają jeszcze mniejsze ząbki). Najbardziej charakterystyczna jest asymetryczna nasada blaszki: jedna połowa liścia przyrasta do ogonka niżej niż druga. Unerwienie jest pierzaste, z równoległymi nerwami bocznymi.
• Kwiaty są drobne, obupłciowe, niepozorne, zebrane w pęczki na zeszłorocznych gałązkach. Pojawiają się przed ulistnieniem, dlatego wiosną korona wiązu wydaje się fioletowawa lub brązowawa.
• Owoce to płaskie, okrągłe do owalnych oskrzydlone orzeszki z nasieniem pośrodku lub bliżej górnego wcięcia. Dojrzewają już pod koniec wiosny, a wiatr roznosi je w ogromnych ilościach.
• Kora młodych drzew jest gładka, szarobrązowa, później podłużnie bruzdowana. Niektóre formy wiązu polnego mają na gałązkach wyraźne listwy korkowe.
• Pąki są ciemne, jajowate, ułożone naprzemiennie w dwóch rzędach, co nadaje gałązkom charakterystyczny wygląd przypominający „ość ryby”.

Asymetryczna nasada liścia pozwala niezawodnie odróżnić wiąz od grabu, z którym bywa mylony. Grab ma liście symetryczne, a owoce w postaci orzeszków z trójklapową podsadką.

Gatunki wiązów w Czechach

W dawnej literaturze pojawiały się starsze lub błędne nazwy. Według obecnej nomenklatury rodzime są w Czechach trzy gatunki:

Wiąz górski (Ulmus glabra)

Dawniej nazywany też wiązem szorstkim (synonim Ulmus scabra). Ma największe liście ze wszystkich rodzimych gatunków, zwykle długości 8–16 cm, na wierzchu szorstkie jak papier ścierny, z bardzo krótkim ogonkiem. Na szczycie często występują trzy krótkie łatki. Nasienie leży pośrodku skrzydełka. Dorasta do 30–40 m i preferuje wilgotne, żyzne gleby pogórzy i wyżyn, typowo w lasach zboczowych i jarowych razem z klonem jaworem, jesionem i lipą.

Wiąz polny (Ulmus minor)

W starszej literaturze podawany jako Ulmus carpinifolia, w Czechach zwany potocznie brest. Liście są mniejsze (ok. 4–10 cm), na wierzchu gładkie i błyszczące, z wyraźnie asymetryczną nasadą. Nasienie jest przesunięte ku górnemu wcięciu skrzydełka. To ciepłolubny gatunek nizin, rosnący w lasach łęgowych, na skrajach łęgów, w gajach i zaroślach cieplejszych regionów, zwłaszcza na południowych Morawach i w Polabiu (dorzecze Łaby). Często rozmnaża się odroślami korzeniowymi i tworzy także zarośla krzewiaste.

Wiąz szypułkowy (Ulmus laevis)

Typowe drzewo lasów łęgowych dużych rzek, znoszące długotrwałe zalewy. Rozpoznamy go po długoszypułkowych kwiatach i owocach, zwisających na cienkich szypułkach, oraz po orzęsionym brzegu skrzydełka orzeszka. Liście mają silnie asymetryczną nasadę. Starsze drzewa tworzą u podstawy pnia deskowate nabiegi korzeniowe, a na pniu liczne odrosty. Wiąz szypułkowy jest nieco odporniejszy na grafiozę niż dwa pozostałe gatunki, ponieważ korniki przenoszące chorobę niezbyt chętnie zasiedlają jego korę.

Wiązy obcego pochodzenia i mieszańce

• Wiąz syberyjski (Ulmus pumila): drobnolistny gatunek ze wschodniej Azji, sadzony w pasach wiatrochronnych i wzdłuż dróg. Jest odporny na suszę i grafiozę, miejscami dziczeje.
• Wiąz holenderski (Ulmus × hollandica): mieszaniec wiązu górskiego i polnego, powstający także spontanicznie w naturze. Należy do niego wiele odmian parkowych.

Rozróżnianie wiązów w terenie utrudnia łatwe krzyżowanie się, dlatego trzeba oceniać kilka cech jednocześnie: wielkość i szorstkość liści, długość ogonka, szypułki kwiatów i położenie nasienia w skrzydełku.

Gdzie rosną wiązy i jaka jest ich ekologia

Rodzaj Ulmus występuje w Europie, Azji i Ameryce Północnej, sięgając też w góry Ameryki Środkowej. Największą różnorodność gatunkową osiąga we wschodniej Azji. W Czechach wiązy nigdy nie tworzyły samodzielnych drzewostanów, ale były ważną domieszką lasów łęgowych (szypułkowy, polny) i lasów zboczowych (górski). W łęgach rosną razem z dębem szypułkowym, jesionem, topolami i wierzbami.

Wiązy lubią głębokie, wilgotne i zasobne w składniki odżywcze gleby. Ich liśćmi żywią się dziesiątki gatunków owadów, np. rzadki motyl ogończyk w-białe, którego gąsienice są ściśle związane z wiązami. Wczesne kwiaty są wczesnowiosennym źródłem pyłku, a nasiona chętnie zjadają ptaki.

Grafioza: choroba, która odmieniła krajobraz

Holenderska choroba wiązów (grafioza) to choroba naczyniowa wywoływana przez grzyby Ophiostoma ulmi i bardziej agresywny Ophiostoma novo-ulmi. Zarodniki przenoszą ogłodki (rodzaj Scolytus), drobne korniki rozwijające się pod korą osłabionych wiązów. Grzyb zatyka naczynia, drzewo więdnie i zwykle w ciągu jednego lub kilku sezonów zamiera. Pierwszym objawem jest nagłe żółknięcie i zasychanie liści w części korony; na przekroju gałęzi widać brązowe kropki lub pierścienie w młodym drewnie.

Pierwsza fala epidemii dotarła do Europy w latach 20. XX wieku, druga, znacznie bardziej niszczycielska, od lat 60. i 70. Setki tysięcy dużych wiązów zniknęły z alej, parków i lasów. Wiązy jednak nie wyginęły: dzięki zdolności odroślowej przetrwały jako młodsze drzewa i krzewy, które często zamierają, gdy ich pień osiągnie grubość odpowiednią dla ogłodków.

Drewno i zastosowanie

Drewno wiązowe jest twarde, mocne, sprężyste i trudno łupliwe, o wyrazistym rysunku i brązowej twardzieli. Pod wodą jest wyjątkowo trwałe. Dlatego dawniej używano go do:

• forniru i mebli, zwłaszcza ze względu na dekoracyjny rysunek,
• budowli wodnych, kół młyńskich, pali i drewnianych rur wodociągowych,
• wyrobów kołodziejskich, głównie piast kół, bo drewno nie pęka,
• szkutnictwa, parkietów, wyrobów toczonych i rzeźbionych.

Liście wiązów były wydajną paszą dla bydła, a łyko służyło do wyrobu powrozów i mat. Z powodu grafiozy dobre drewno wiązowe jest dziś rzadkie i cenione.

Uprawa wiązu w ogrodzie

Wiązy są mało wymagające, dobrze znoszą cięcie i warunki miejskie, rosną szybko i chętnie odbijają. Głównym zagrożeniem jest grafioza, dlatego do ogrodów i miast zaleca się odporne odmiany.

Stanowisko i gleba

• Światło: słońce do półcienia; wiąz górski zniesie więcej cienia.
• Gleba: głęboka, żyzna, świeża; wiąz szypułkowy poradzi sobie nawet na okresowo zalewanych miejscach, wiąz polny i syberyjski także na suchszych glebach.
• Przestrzeń: dorosłe drzewa potrzebują dużo miejsca, do mniejszych ogrodów wybierajcie odmiany karłowe lub zwisające.

Sadzenie i pielęgnacja

Drzewka z gołym korzeniem sadzi się w okresie spoczynku jesienią lub wczesną wiosną, a pojemnikowe w dowolnym terminie poza mrozami i dużą suszą. Przez pierwsze dwa–trzy lata trzeba je regularnie podlewać i ściółkować. Cięcie najlepiej wykonywać późnym latem lub zimą, nigdy wiosną w czasie rójki ogłodków, bo świeże rany je przyciągają.

Polecane odmiany

• Ulmus glabra 'Camperdownii': zwisający wiąz o parasolowatej koronie, popularny w parkach.
• Ulmus × hollandica 'Wredei': niewielkie drzewo o złotożółtych, kędzierzawych liściach.
• Odporne odmiany, takie jak 'Lobel', 'New Horizon' czy seria 'Resista', wyhodowane z udziałem gatunków azjatyckich z myślą o nasadzeniach alejowych.

Choroby i szkodniki

Oprócz grafiozy wiązy atakują mszyce tworzące na liściach galasy (np. Tetraneura ulmi i Eriosoma), ogłodki oraz chrząszcze liściożerne, takie jak skrzypionka wiązowa. Części drzewa z objawami grafiozy trzeba szybko usunąć, a drewno spalić lub okorować, aby nie stało się wylęgarnią ogłodków.

Ciekawostki i znaczenie kulturowe

• W starożytnym Rzymie wiązy służyły jako żywe podpory dla winorośli. „Zaślubiny wiązu i winorośli” stały się częstym motywem poezji i sztuk plastycznych.
• W „Iliadzie” Homera nimfy posadziły wiązy wokół grobu króla Eetiona; w mitologii greckiej wiąz kojarzono z żałobą i światem podziemnym.
• Wiązy tworzyły trzon historycznych alej w Europie i Ameryce Północnej, zanim przetrzebiła je grafioza. Dziś w alejach zastępują je głównie lipy i klony.
• Czeska miejscowość Jilemnice czy nazwisko Jílek nawiązują do wiązów (cz. jilm) i świadczą o tym, jak pospolite były one niegdyś w krajobrazie.
• Wiele starych wiązów uznano za drzewa pamiątkowe (odpowiednik polskich pomników przyrody); należą do najcenniejszych pozostałości pierwotnych populacji.

Podsumowanie

Wiąz to okazałe drzewo liściaste o asymetrycznych liściach i okrągłych oskrzydlonych owocach. W Czechach rodzimie rosną wiąz górski (Ulmus glabra), wiąz polny (Ulmus minor) i wiąz szypułkowy (Ulmus laevis), uzupełnione obcym wiązem syberyjskim i mieszańcami. Ich sprężyste drewno ceniono w budownictwie wodnym, kołodziejstwie i meblarstwie. Choć grafioza usunęła z krajobrazu większość dużych drzew, wiązy przetrwały dzięki zdolności odroślowej, a odporne odmiany przywracają im miejsce w parkach i alejach.