Klon (Acer): gatunki, rozpoznawanie, występowanie w Czechach i uprawa

Klon (Acer) to rodzaj drzew i krzewów liściastych z rodziny mydleńcowatych (Sapindaceae). Łatwo go rozpoznać po naprzeciwległych, przeważnie dłoniasto klapowanych liściach oraz po owocach, które tworzą pary skrzydlatych niełupek. Po oderwaniu wirują one jak śmigiełko. W czeskiej przyrodzie klony należą do najpospolitszych drzew liściastych. Są ważne dla ekosystemów leśnych, dostarczają cennego drewna i mają niezastąpione miejsce w parkach i ogrodach.

Krótki przegląd

Jak rozpoznać klon

Rodzaj klon ma kilka niezawodnych cech. Dzięki nim odróżnisz go także od podobnych drzew, na przykład od platana, który ma liście skrętoległe:

• Liście wyrastają naprzeciwlegle na krzyż, czyli po dwa naprzeciw siebie, a każda kolejna para jest obrócona o 90°. Mają długi ogonek i blaszkę zwykle z 3–5 (rzadko nawet 13) klapami. Wyjątkiem jest na przykład klon jesionolistny o liściach pierzastych.
• Kwiaty są drobne, żółtozielone lub czerwonawe i tworzą podbaldachy, grona lub wiechy. Bywają jednopłciowe i obupłciowe, zapylają je głównie pszczoły i inne owady. Są ważnym wiosennym źródłem nektaru i pyłku.
• Owoce to rozłupki. Każda niełupka ma językowate skrzydełko, a obie pozostają złączone aż do dojrzałości. Kąt między skrzydełkami jest jedną z najlepszych cech rozpoznawczych.
• Pąki są naprzeciwległe, okryte łuskami. Ich barwa pomaga zimą odróżnić poszczególne gatunki.

Jawor, klon zwyczajny czy polny?

Najszybszy test w terenie jest prosty: zerwij liść i przyjrzyj się złamanemu ogonkowi. Jeśli wypływa z niego biały sok mleczny, to klon zwyczajny (po czesku „mléč”, czyli „mleczny”). Jawor soku mlecznego nie ma.

Klony rosnące w Czechach

Jawor (Acer pseudoplatanus)

Największy i najdłużej żyjący rodzimy klon osiąga do 35 m, wyjątkowo więcej, i może dożyć 400–500 lat. To drzewo położeń podgórskich i górskich. Rośnie zwłaszcza w lasach zboczowych i jarowych, gdzie spotyka się z lipą, wiązem górskim i jesionem. Sięga aż po górną granicę lasu, a w Karkonoszach czy na Szumawie tworzy typowe górskie zbiorowiska jaworowe. Obok świerka i buka należy do najważniejszych drzew górskich lasów mieszanych.

Klon zwyczajny (Acer platanoides)

Klon zwyczajny osiąga 20–30 m i dożywa zwykle 150–250 lat. Rośnie od nizin po położenia średnie w lasach zboczowych, łęgowych i mieszanych lasach liściastych. Jest bardzo popularny w alejach i zieleni miejskiej, bo znosi warunki miejskie lepiej niż jawor. Wiosną przyciąga uwagę jako pierwszy: jego żółtozielone kwiaty otwierają się jeszcze na bezlistnych gałęziach. Jesienią liście przebarwiają się na złotożółto do pomarańczowo.

Klon polny (Acer campestre)

Klon polny jest najmniejszym z pospolitych rodzimych klonów. Bywa drzewem o wysokości 10–15 m lub wielopniowym krzewem. Lubi ciepło i rośnie głównie na nizinach i pogórzach, w grądach, lasach łęgowych, gajach i zaroślowych okrajkach. Doskonale znosi cięcie, dlatego tradycyjnie sadzi się go w żywopłotach. Młode gałązki często mają wyraźne korkowe listewki.

Klon tatarski (Acer tataricum)

To niskie drzewo lub krzew o niepodzielonych lub tylko płytko klapowanych liściach jest czwartym rodzimym klonem Czech. Jego naturalne występowanie ogranicza się do najcieplejszych obszarów południowych Moraw, gdzie rzadko rośnie w ciepłolubnych dąbrowach i okrajkach leśno-stepowych. Ciekawe są jego owoce z wyraźnie czerwonymi skrzydełkami.

Obce klony w parkach i ogrodach

W parkach, ogrodach i przy drogach sadzi się wiele gatunków obcego pochodzenia:

• klon jesionolistny (Acer negundo) z Ameryki Północnej ma liście pierzaste. W Czechach dziczeje głównie w łęgach i nad rzekami i uznawany jest za gatunek inwazyjny.
• klon srebrzysty (Acer saccharinum) ma głęboko wcinane liście o srebrzystym spodzie. Rośnie szybko, ale ma kruche gałęzie.
• klon czerwony (Acer rubrum) jest ceniony za szkarłatne jesienne przebarwienie.
• klon palmowy (Acer palmatum) z Japonii jest popularny w odmianach ozdobnych, często o czerwonych lub delikatnie wcinanych liściach.
• klon ginnala (Acer tataricum subsp. ginnala) to odporny krzew o ogniście czerwonej barwie jesienią.

Ekologia i znaczenie w przyrodzie

Klony są ważną domieszką w lasach. Ich opad szybko się rozkłada i poprawia glebę. Dzięki głębokiemu i rozgałęzionemu systemowi korzeniowemu umacniają zbocza i rumowiska. Wcześnie kwitnący klon zwyczajny, a później jawor, są wiosną istotnym źródłem pożytku dla pszczół. Na klonach żyje wiele wyspecjalizowanych owadów, a ich nasiona chętnie zjadają ptaki i drobne gryzonie. Skrzydlate owoce wiatr roznosi nawet na dziesiątki metrów od drzewa macierzystego. Dlatego jawor i klon zwyczajny chętnie wkraczają na zręby, do opuszczonych ogrodów i w miejskie zadrzewienia.

Ważna uwaga praktyczna dla hodowców: nasiona i siewki jaworu zawierają toksyczną substancję hipoglicynę A. Wywołuje ona u koni atypową miopatię, często śmiertelną. Pastwiska dla koni nie powinny więc sąsiadować z owocującymi jaworami.

Drewno i jego zastosowanie

Drewno klonowe jest jasne, twarde, średnio ciężkie (gęstość około 600–700 kg/m³), wytrzymałe i o drobnej, jednolitej strukturze. Dobrze się obrabia i poleruje, nie pęka i nie przenosi zapachów. Najcenniejsze jest drewno jaworu. Wykorzystuje się je do:

• budowy instrumentów muzycznych: z tzw. jaworu falistego (płomienistego) wykonuje się płyty spodnie, boczki i szyjki skrzypiec, altówek i wiolonczel, a także części gitar i fagotów,
• meblarstwa i forniru: meble z litego drewna, intarsje, parkiety i schody,
• przyborów kuchennych i gospodarczych: deski do krojenia, łyżki, misy i zabawki, bo drewno jest bezpieczne dla zdrowia,
• prac tokarskich i snycerskich.

Drewno klonu zwyczajnego i polnego jest podobne, tylko nieco mniej cenione. Klon polny służył dawniej do wyrobu trzonków, fajek i drobnych przedmiotów toczonych. Z wiosennego soku północnoamerykańskiego klonu cukrowego (Acer saccharum) wytwarza się znany syrop klonowy. Na litr syropu trzeba odparować około 30–40 litrów soku. Sok można pozyskiwać także z rodzimego klonu zwyczajnego i jaworu, zawiera on jednak mniej cukru.

Uprawa klonu w ogrodzie

Wybór gatunku

Duże gatunki, czyli jawor i klon zwyczajny, nadają się do parków, większych ogrodów i alei. Do małego ogrodu pasuje klon polny, tatarski i ginnala lub odmiany klonu palmowego. Popularne są też zwarte odmiany klonu zwyczajnego, na przykład kulisty 'Globosum' czy ciemnoczerwony 'Crimson King'. Jawor ma efektowną odmianę 'Brilliantissimum' o łososiowo-różowych młodych liściach.

Sadzenie, gleba i światło

• Stanowisko: rodzime klony znoszą słońce i półcień. Klon palmowy potrzebuje półcienia, osłoniętego miejsca i ochrony przed ostrym słońcem w południe oraz mroźnym wiatrem.
• Gleba: idealna jest głębsza, żyzna, wilgotniejsza, ale przepuszczalna. Klon polny zniesie także glebę suchą i wapienną, jawor ceni wilgotność powietrza i świeże, bogate w składniki mineralne gleby.
• Sadzenie: najlepiej jesienią lub wczesną wiosną. Bryłę korzeniową sadź na tej samej głębokości, na jakiej rosła w szkółce. Przez pierwsze dwa lata regularnie podlewaj drzewko i ściółkuj glebę wokół pnia.

Cięcie i pielęgnacja

Klony na przedwiośniu silnie „płaczą”, bo z ran wycieka sok. Dlatego przycinaj je latem (lipiec–sierpień) lub pod koniec jesieni. Dorosłe drzewa wymagają tylko cięcia sanitarnego i formującego. Klon polny w żywopłocie strzyże się raz lub dwa razy w roku.

Choroby i szkodniki

• plamistość smołowata klonu (Rhytisma acerinum) tworzy na liściach czarne plamy przypominające krople smoły. To raczej wada estetyczna. Pomaga zgrabianie i usuwanie porażonych liści.
• mączniak objawia się białawym nalotem na liściach, częściej u klonu polnego i zwyczajnego.
• werticilioza to grzybowa choroba wiązek przewodzących, przy której nagle zasychają gałęzie. Można ją zwalczać jedynie przez usuwanie porażonych części.
• sadzowa choroba kory klonu (Cryptostroma corticale) atakuje głównie jawory po suchych i gorących latach. Kora odpada, a pod nią widać czarny pył zarodników. Zarodniki mogą wywołać u ludzi alergiczne zapalenie płuc, dlatego z porażonym drewnem pracuje się w masce ochronnej.
• mszyce i czerwce powodują lepką spadź, typową zwłaszcza pod klonami zwyczajnymi na parkingach.

Ciekawostki i znaczenie kulturowe

• Liść klonu jest narodowym symbolem Kanady i widnieje na jej fladze.
• W Japonii jesienne podziwianie przebarwionych klonów, zwane momijigari, jest równie popularne jak wiosenne oglądanie kwitnących sakur.
• Skrzydlate owoce klonu zainspirowały konstruktorów małych dronów i śmigieł. Wirująca niełupka opada powoli, a wiatr niesie ją daleko.
• Czeska ludowa nazwa klonu polnego, „babyka”, wiąże się prawdopodobnie z jego niskim, „przygarbionym” pokrojem. Słowo „klen” (jawor) jest pochodzenia prasłowiańskiego, podobnie jak polski „klon”.
• Rodzaj Acer jest bardzo stary, skamieniałości klonów znamy już z paleogenu, czyli sprzed ponad 50 milionów lat.

Więcej o innych rodzimych drzewach znajdziesz w przeglądzie drzew liściastych.

Podsumowanie

Klony to rodzaj około 150 gatunków drzew i krzewów półkuli północnej. Rozpoznasz je po naprzeciwległych dłoniastych liściach i skrzydlatych rozłupkach. W Czechach rodzime są jawor, klon zwyczajny i polny, rzadko także klon tatarski. Odróżnić je pomaga sok mleczny w ogonku, kąt skrzydełek owoców i kora. Wysokiej jakości jasne drewno znajduje zastosowanie w meblarstwie i przy budowie skrzypiec. W ogrodzie klony są mało wymagające, wystarczy wybrać gatunek odpowiedni do wielkości działki i przycinać je poza wiosennym okresem krążenia soków.