Lipa (Tilia): narodowe drzewo Czech, gatunki, rozpoznawanie i uprawa

Lipa (Tilia) to rodzaj zrzucających liście drzew liściastych o niesymetrycznie sercowatych liściach, pachnących, miododajnych kwiatach i drobnych orzeszkach osadzonych na skrzydełkowatej podsadce. W Republice Czeskiej rodzime są dwa gatunki, lipa drobnolistna i lipa szerokolistna, a lipa jest od XIX wieku symbolem narodu czeskiego i drzewem narodowym. Należy do najdłużej żyjących drzew tamtejszego krajobrazu i do najcenniejszych źródeł nektaru dla pszczół.

Lipa w pigułce

Jak rozpoznać lipę

Lipa ma zwykle wysoko sklepioną, gęstą i regularną koronę, która u drzew rosnących pojedynczo przypomina jajo lub szeroką kopułę. Pień starych okazów jest potężny, często dziuplasty i obrośnięty odroślami u nasady. Kora jest szara do szarobrązowej, początkowo gładka, później płytko, podłużnie spękana w delikatną siateczkę.

Najpewniejszą cechą jest liść: sercowaty, u nasady niesymetryczny, z krótko zaostrzonym wierzchołkiem i piłkowanym brzegiem, na długim ogonku. Pąki zimowe są jajowate, błyszczące, zielonoczerwone do ciemnoczerwonych i okryte tylko dwiema–trzema widocznymi łuskami, co zimą odróżnia lipę np. od buka o długich, wrzecionowatych pąkach.

Kwiaty są drobne, żółtawobiałe, obupłciowe i intensywnie pachną. Wyrastają w baldachogronach, których szypułka jest mniej więcej do połowy zrośnięta z językowatą, jasnozieloną podsadką. Po dojrzeniu służy ona jako skrzydełko i pomaga wiatrowi przenosić owoce – orzeszki – na odległość kilkudziesięciu metrów od drzewa.

Lipy rosnące w Republice Czeskiej

Lipa drobnolistna (Tilia cordata)

Najbardziej rozpowszechniona lipa w czeskich lasach i alejach, nazywana też lipą sercowatą. Liście są mniejsze, ok. 3–8 cm, od spodu sinozielone i nagie, jedynie w kątach nerwów z rdzawobrązowymi kępkami włosków. Baldachogron ma 5–11 kwiatów, odstających od korony ukośnie w górę lub na boki. Orzeszek jest drobny, cienkościenny, bez wyraźnych żeberek i łatwo go zgnieść palcami. Kwitnie od końca czerwca do połowy lipca. Zasięg obejmuje obszar od Pirenejów i Wielkiej Brytanii przez całą Europę aż za Ural.

Lipa szerokolistna (Tilia platyphyllos)

Ma większe liście, zwykle 6–12 cm, od spodu zielone i miękko owłosione, w kątach nerwów z białawymi kępkami włosków. Pędy są zwykle omszone. Baldachogron ma tylko 2–5 większych, zwisających kwiatów. Orzeszek jest zdrewniały, twardy, z 4–5 wyraźnymi podłużnymi żeberkami i nie da się go zgnieść palcami. Kwitnie mniej więcej od połowy czerwca, a więc jako pierwsza z rodzimych lip. Ma większe wymagania co do składników pokarmowych i wilgotności, typowo rośnie na zboczach, w wąwozach i na podłożu wapiennym Europy Środkowej i Południowej.

Lipa holenderska (Tilia × europaea)

Mieszaniec obu rodzimych gatunków, powstający także samoistnie w naturze. Ma cechy pośrednie – liście średniej wielkości, od spodu prawie nagie z białawymi do brązowawych kępkami, oraz orzeszki ze słabymi żeberkami. Dzięki bujnemu wzrostowi chętnie sadzono ją w alejach i parkach, często jako odmianę 'Pallida'. Typowe są dla niej liczne odrośla na pniu.

Obce lipy w parkach i ogrodach

• Lipa srebrzysta (Tilia tomentosa) – z południowo-wschodniej Europy, liście od spodu gęsto, białawo filcowate, kwitnie najpóźniej ze wszystkich (lipiec–sierpień). Dobrze znosi suszę i warunki miejskie. Pod kwitnącymi drzewami znajduje się czasem martwe trzmiele; według obecnej wiedzy przyczyną jest raczej niedobór nektaru późnym latem i wyczerpanie owadów niż toksyczność nektaru.
• Lipa krymska (Tilia × euchlora) – o błyszczących, ciemnozielonych liściach, ceniona przy ulicach, bo rzadziej atakują ją mszyce.
• Lipa amerykańska (Tilia americana) – o szczególnie dużych liściach do 20 cm, w Ameryce Północnej znana jako basswood.
• Lipa srebrzysta zwisająca (Tilia tomentosa 'Petiolaris') – zwisająca odmiana lipy srebrzystej o długich ogonkach liściowych.

Gdzie rosną lipy i jaka jest ich ekologia

W naturalnych lasach Czech lipy nie są gatunkami dominującymi, ale stanowią ważną domieszkę. Lipa drobnolistna rośnie w grądach, łęgach na skraju dolin rzecznych i w ciepłolubnych dąbrowach, od nizin do ok. 800–1000 m n.p.m. Lipa szerokolistna jest typowa dla lasów zboczowych i jarowych, gdzie towarzyszy klonowi jaworowi, wiązowi górskiemu i jesionowi; obficie występuje np. w Krasie Czeskim (Český kras), Czeskim Średniogórzu (České středohoří) czy w kanionach rzek morawskich.

Lipy dobrze znoszą cień, zwłaszcza w młodości, i mają głęboki, sercowaty system korzeniowy, dzięki czemu dobrze umacniają zbocza. Ich opad szybko się rozkłada i wzbogaca glebę w składniki pokarmowe, dlatego nazywa się je gatunkami fitomelioracyjnymi. Doskonale odrastają z pnia, dlatego dawniej uprawiano je w lasach odroślowych.

Dla owadów lipa to jeden z najważniejszych letnich pożytków: przy sprzyjającej pogodzie daje dużo nektaru, a miód lipowy jest cenionym miodem odmianowym. Na liściach żyje wiele bezkręgowców, od mszyc przez gąsienice ciem po szpecielowate. U nasady pni lip często wygrzewają się gromadnie kowale bezskrzydłe – nieszkodliwe pluskwiaki żywiące się opadłymi nasionami.

Drewno i zastosowanie lipy

Drewno lipowe jest jasne, żółtawobiałe, miękkie i lekkie (gęstość ok. 500–550 kg/m³), o drobnej i jednolitej strukturze. Łatwo się obrabia i mało pęka, dlatego od wieków było głównym materiałem snycerzy: z lipy wyrzeźbiono gotyckie madonny i ołtarze, szopki, marionetki i ludowe zabawki. Używa się go też do wyrobu instrumentów muzycznych (korpusy gitar elektrycznych, części organów), węgla rysunkowego, ołówków, forniru, sklejki, desek kreślarskich i nieobciążonych elementów mebli. Na zewnątrz bez zabezpieczenia szybko gnije, dlatego nie nadaje się na drewno budowlane.

Duże znaczenie miało łyko – mocna, włóknista kora wewnętrzna. Wyplatano z niego sznury, maty, koszyki i obuwie (łapcie). Kwiat lipy (Tiliae flos) zbiera się na początku kwitnienia razem z podsadką i suszy w cieniu. Napar z niego działa napotnie i uspokajająco, tradycyjnie pije się go przy przeziębieniu, gorączce i kaszlu. Należy zbierać go wyłącznie z gatunków rodzimych i z drzew rosnących z dala od ruchliwych dróg.

Uprawa lipy w ogrodzie

Sadzenie i stanowisko

Lipa to drzewo do dużych ogrodów, parków, placów wiejskich i alei. Trzeba liczyć się z tym, że dorosła korona osiągnie średnicę 15–20 m, dlatego sadź drzewo co najmniej 10 m od domu. Sadzi się jesienią po opadnięciu liści lub wczesną wiosną, najlepiej sadzonki z gołym korzeniem albo z bryłą. Odpowiednie jest stanowisko słoneczne do półcienistego; lipa drobnolistna zniesie też cień.

Gleba i pielęgnacja

• Gleba: głęboka, żyzna, umiarkowanie wilgotna, obojętna do lekko wapiennej. Lipa szerokolistna jest bardziej wymagająca, drobnolistna bardziej tolerancyjna.
• Podlewanie: regularne przez pierwsze 3–5 lat po posadzeniu; dorosłe drzewa są dość odporne, jednak dłuższe susze w ostatnich latach powodują przedwczesne brązowienie i opadanie liści.
• Cięcie: lipa dobrze znosi formowanie, można ją prowadzić jako strzyżoną ścianę, szpaler czy „lipę formowaną” z koroną w kształcie kandelabru. Cięcie formujące wykonuje się w młodości, a odrośla u nasady pnia usuwa się na bieżąco.
• Odmiany do mniejszych ogrodów: lipa drobnolistna 'Greenspire' lub 'Rancho' o węższej koronie, ewentualnie lipa krymska.

Szkodniki i choroby

Najczęstszym problemem są mszyce, których lepka spadź kapie na samochody i ławki i porasta czarnymi grzybami (sadzakami). W upały liście atakuje przędziorek lipowiec, powodujący ich brązowienie i przedwczesne opadanie. Rzucają się w oczy czerwone, rożkowate galasy szpeciela lipowego, które są jednak dla drzewa nieszkodliwe. Z chorób występuje plamistość liści, a u osłabionych drzew zgnilizny pnia wywołane przez grzyby rozkładające drewno. Stare, dziuplaste lipy bywają zaskakująco stabilne, ale wymagają regularnej kontroli arborysty.

Ciekawostki i znaczenie kulturowe

Lipa była świętym drzewem Słowian i poświęcano ją bogini miłości i płodności. Rosła przy źródłach, na placach wiejskich i przy kościołach, pod jej koroną odbywały się sądy, wiece i uroczystości. Za drzewo narodowe symbolicznie uznał ją Zjazd Słowiański w Pradze w 1848 roku. Po powstaniu Czechosłowacji w 1918 roku w całym kraju sadzono lipy wolności, a tradycję powtarzano po 1945, 1968 i 1989 roku.

Gałązki lipy zdobią sztandar prezydenta Republiki Czeskiej, a liście lipy pojawiały się na orderach, monetach i banknotach. Od lipy pochodzi wiele nazw miejscowych – Lipník, Lipno, Lipová, Česká Lípa czy Lipsk (Leipzig, z łużyckiego Lipsk). W Czechach rosną setki pomnikowych lip, z których niektóre mają obwód pnia ponad 10 m i wiek szacowany na 600–800 lat; należą do najstarszych żyjących drzew w kraju.

Inne rodzime drzewa liściaste i ich porównanie z lipą znajdziesz w przeglądzie drzew liściastych.

Podsumowanie

Lipa to długowieczne drzewo liściaste z rodziny ślazowatych, w Czechach reprezentowane przez lipę drobnolistną, lipę szerokolistną i ich mieszańca, lipę holenderską. Można je odróżnić po wielkości i spodzie liści, barwie kępek włosków w kątach nerwów, liczbie kwiatów i twardości orzeszków. Jest cenna dla pszczół, snycerzy i medycyny ludowej, a jako drzewo narodowe nieodłącznie wpisuje się w czeski krajobraz, place wiejskie i aleje.