Świerk (Picea): rozpoznawanie, gatunki, występowanie w Czechach i uprawa

Świerk (Picea) to rodzaj zimozielonych drzew iglastych z rodziny sosnowatych (Pinaceae), obejmujący około 35–40 gatunków występujących w strefie umiarkowanej i chłodnej półkuli północnej. W Czechach rodzimy jest tylko jeden gatunek, świerk pospolity (Picea abies), który dzięki gospodarce leśnej zajmuje mniej więcej połowę powierzchni lasów i jest najważniejszym gospodarczo drzewem. Rozpoznamy go po zwisających szyszkach, które opadają w całości, oraz po szorstkich gałązkach z kołeczkami pozostałymi po opadłych igłach.

Świerk pospolity w pigułce

Jak rozpoznać świerk

Świerk należy do drzew iglastych o regularnej, wąsko stożkowatej koronie i prostym, ciągłym pniu. Gałęzie wyrastają w okółkach – co roku jedno piętro, dzięki czemu u młodych drzew można na tej podstawie w przybliżeniu oszacować wiek.

Igły

Igły świerka pospolitego są czworokątne (w przekroju rombowe), sztywne i kłujące, z jasnymi paskami aparatów szparkowych na wszystkich czterech stronach. Wyrastają pojedynczo, spiralnie wokół gałązki, osadzone na drobnych zdrewniałych wyrostkach, tzw. poduszeczkach (sterygmach). Po opadnięciu igieł kołeczki pozostają na gałązce, która staje się szorstka jak tarka – to najpewniejsza cecha rozpoznawcza. Niektóre gatunki obce, np. świerk serbski czy sitkajski, mają igły spłaszczone. Każda igła ma jedną wiązkę przewodzącą i utrzymuje się na drzewie zwykle 5–7 lat, w górach nawet dłużej.

Szyszki

Szyszki świerka zawsze zwisają w dół, a po wysypaniu nasion opadają w całości. Zbudowane są ze zdrewniałych łusek ułożonych spiralnie. U świerka pospolitego mają 10–16 cm długości, początkowo są zielone lub purpurowe, po dojrzeniu brązowe. Pod świerkami w lesie znajdujemy więc całe szyszki, często obgryzione przez wiewiórki lub wyłuskane przez krzyżodzioby.

Kora i kwiaty

Kora jest początkowo cienka, czerwonobrązowa, później szarobrązowa i łuszczy się cienkimi, okrągłymi płatami. Świerk jest jednopienny: kwiatostany męskie są truskawkowoczerwone do żółtych i w maju pylą, żeńskie są początkowo wzniesione, wyraźnie karminowe i dopiero po zapyleniu zwracają się w dół.

Świerk czy jodła?

Świerk najczęściej myli się z jodłą. Różnice podsumowuje tabela:

Od sosny i modrzewia świerk łatwo odróżnić, ponieważ jego igły nie wyrastają w pęczkach, lecz pojedynczo.

Gatunki świerków w Czechach

Gatunkiem rodzimym jest tylko świerk pospolity. W parkach, ogrodach, nasadzeniach ozdobnych i uprawach leśnych spotkamy jednak wiele gatunków obcych:

• Świerk kłujący (Picea pungens) – z Gór Skalistych w USA; bardzo twarde i ostro kłujące igły, u odmian z grupy Glauca wyraźnie srebrzystoniebieskie. Często sadzony na osiedlach i w ogrodach, dawniej także jako gatunek zastępczy w zniszczonych przez zanieczyszczenia Rudawach.
• Świerk serbski (Picea omorika) – bałkański endemit z dorzecza Driny; bardzo smukła, kolumnowa korona i płaskie igły z dwoma białymi paskami. Dobrze znosi zanieczyszczone powietrze, popularny w miastach.
• Świerk biały (Picea glauca) – z Ameryki Północnej; znany głównie z karłowej odmiany 'Conica' o gęstej, stożkowatej koronie.
• Świerk kaukaski (Picea orientalis) – z Kaukazu i północno-wschodniej Turcji; najkrótsze igły ze wszystkich świerków (6–10 mm), błyszczące i tępe.
• Świerk sitkajski (Picea sitchensis) – z wybrzeża Pacyfiku w Ameryce Północnej; największy świerk świata (ponad 90 m), w Czechach rzadki, wymaga wilgotnego klimatu.
• Świerk Engelmanna (Picea engelmannii) i świerk czarny (Picea mariana) – głównie w arboretach i kolekcjach.

Świerk pospolity ma też wiele odmian ogrodowych: kulistą 'Nidiformis' o gniazdowatym pokroju, zwisającą 'Inversa', 'Acrocona' z szyszkami już na młodych roślinach czy karłową 'Little Gem'.

Gdzie rośnie świerk i jego ekologia

Świerk pospolity występuje naturalnie w Europie Północnej i Środkowej, od Skandynawii przez Karpaty i Alpy po Bałkany. W Czechach tworzy naturalne świerczyny przede wszystkim w najwyższych partiach gór – na Šumavie (Szumawie), w Krkonoszach (Karkonoszach), Hrubým Jeseníku, na Králickým Sněžníku (Śnieżniku) i w Beskidach, mniej więcej powyżej 1100–1200 m n.p.m., gdzie wyznacza górną granicę lasu. Mniejsze naturalne populacje rosną także na torfowiskach, w podmokłych obniżeniach i w chłodnych wąwozach inwersyjnych, np. w piaskowcowych wąwozach Czeskiej Szwajcarii.

W niższych położeniach świerk był pierwotnie jedynie domieszką górskich lasów jodłowo-bukowych z bukiem i jodłą. Jego naturalny udział w lasach szacuje się na zaledwie około 11%. Od końca XVIII wieku, ze względu na szybki wzrost, łatwą uprawę i dobre drewno, sadzono go jednak w jednowiekowych monokulturach także na pogórzach i nizinach, dlatego dziś tworzy około połowy lasów.

Susza i kornik

Świerk ma płytki, talerzowaty system korzeniowy i wymaga wilgotnego, chłodnego klimatu z opadami rocznymi powyżej ok. 700 mm. W cieplejszych rejonach jest więc podatny na suszę i wywroty. Osłabione drzewa atakuje kornik drukarz (Ips typographus), którego gradacja po suchych latach 2015–2020 spowodowała największą klęskę kornikową w historii czeskiego leśnictwa, zwłaszcza na Wysoczyźnie, Morawach i w Czechach Środkowych. Leśnicy przebudowują więc monokultury świerkowe w niższych położeniach na lasy mieszane z bukiem, jodłą, dębem i innymi gatunkami.

Ekologicznie świerk jest ważny dla wielu zwierząt: jego nasiona są pokarmem krzyżodzioba świerkowego, wiewiórek i dzięciołów, a górskie świerczyny to siedlisko głuszca, sóweczki czy dzięcioła trójpalczastego. W jego ściółce żyje wiele wyspecjalizowanych grzybów, np. borowik szlachetny.

Drewno i zastosowanie

Drewno świerkowe jest miękkie, lekkie (gęstość ok. 430–470 kg/m³), jasne do żółtawobiałego, o połyskliwej powierzchni i słabo zaznaczonej różnicy między bielem a twardzielą. Łatwo się obrabia, dobrze klei i jak na swoją masę jest bardzo wytrzymałe. Wykorzystuje się je:

• w budownictwie na więźby dachowe, belki, deski, belki klejone i domy drewniane,
• w meblarstwie, do produkcji opakowań i palet,
• do produkcji celulozy, papieru, płyt wiórowych i pilśniowych,
• jako drewno rezonansowe na płyty rezonansowe skrzypiec, gitar i fortepianów – najcenniejsze jest wolno rosnące drewno górskie o wąskich i regularnych słojach, jakiego dostarczają np. Szumawa i Karkonosze,
• jako choinka i źródło gałązek (stroiszu).

Z żywicy wytwarzano dawniej kalafonię i terpentynę, z kory garbniki dla garbarstwa. Młode pędy wykorzystuje się w medycynie ludowej do syropu na kaszel.

Uprawa świerka w ogrodzie

Stanowisko i gleba

Świerki lubią słońce lub półcień, wilgotne powietrze i świeżą, umiarkowanie wilgotną, lekko kwaśną do obojętnej glebę. Nie znoszą długotrwałej suszy, upału i zbitej gleby. Do ciepłych nizin i mniejszych ogrodów lepiej nadaje się odporniejszy świerk serbski lub kłujący niż świerk pospolity, który w wieku dojrzałym osiąga rozmiary nieodpowiednie w pobliżu domów – płytkie korzenie i duża korona sprawiają, że podczas wichur stanowi zagrożenie.

Sadzenie i pielęgnacja

• Sadź wiosną lub wczesną jesienią, najlepiej rośliny z bryłą korzeniową lub z pojemnika.
• Dołek przygotuj mniej więcej dwa razy szerszy niż bryła i nie sadź drzewa głębiej, niż rosło wcześniej.
• W pierwszych latach i w okresach suszy podlewaj obficie, ale rzadziej; korzystna jest ściółka z kory lub igliwia.
• Cięcie nie jest konieczne; żywopłoty ze świerka można przycinać pod koniec czerwca. Świerk nie wypuszcza pędów ze starego drewna, dlatego nie skracaj gałęzi do nagiej części.
• Odmiany karłowe, takie jak 'Conica', chroń przedwiośniem przed bezpośrednim słońcem i mrozem, które powodują brązowienie igieł.

Choroby i szkodniki

W ogrodach najczęściej pojawia się mszyca świerkowa (Elatobium abietinum), która po łagodnych zimach powoduje żółknięcie i opadanie starszych igieł, zwłaszcza u świerka kłującego. Na pędach szyszkowate galasy tworzą ochojniki (rodzaje Adelges, Sacchiphantes). W czasie suszy namnaża się przędziorek sosnowiec. Korzenie i pień atakują grzyby: opieńka i korzeniowiec wieloletni, wywołujące zgniliznę. Najlepszą profilaktyką jest odpowiednie stanowisko i wystarczająca wilgotność.

Ciekawostki i znaczenie kulturowe

• W szwedzkim masywie Fulufjället rośnie świerk zwany Old Tjikko. Widoczny pień jest młody, ale jego system korzeniowy odnawia się klonalnie od około 9500 lat, co czyni go jednym z najstarszych znanych organizmów.
• Czeski przymiotnik „ztepilý” w nazwie gatunku oznacza smukły i wysoki. Starsza nazwa naukowa Picea excelsa (wyniosły) została zastąpiona obowiązującą nazwą Picea abies.
• Świerk jest najczęstszą choinką w Czechach i od XIX wieku symbolem Bożego Narodzenia w Europie Środkowej.
• Na podstawie słojów górskich świerków naukowcy rekonstruują klimat minionych stuleci.
• Na Szumawie drzewostany zaatakowane przez kornika w strefach ochrony ścisłej pozostawia się naturalnemu rozwojowi; dziś odnawia się na nich w sposób naturalny nowy, bardziej zróżnicowany las.

Podsumowanie

Świerk to rodzaj obejmujący około 35–40 gatunków drzew iglastych, w Czechach reprezentowany przez jeden rodzimy gatunek – świerk pospolity. Najpewniej rozpoznasz go po czworokątnych, kłujących igłach na kołeczkach i zwisających szyszkach, które opadają w całości. To kluczowe drzewo lasów górskich i najważniejsze źródło drewna, a zarazem symbol koniecznej przebudowy monokultur w bardziej zróżnicowane lasy mieszane, odporniejsze na suszę i kornika.