Cis: trujące i długowieczne drzewo iglaste czeskich lasów i ogrodów

Cis (Taxus) to rodzaj zimozielonych drzew i krzewów iglastych z rodziny cisowatych (Taxaceae), znany z niezwykłej długowieczności, tolerancji na cień i silnych właściwości trujących. W Czechach naturalnie rośnie wyłącznie cis pospolity (Taxus baccata), prawnie chroniony jako gatunek silnie zagrożony, a przy tym jedno z najczęściej sadzonych drzew w parkach, na cmentarzach i w ogrodach. W odróżnieniu od większości drzew iglastych nie tworzy szyszek – jego nasiona otacza mięsista czerwona osnówka.

Cis w pigułce

Jak rozpoznać cis

Cis łatwo odróżnić od innych rodzimych drzew iglastych. Najlepiej zdradza go połączenie następujących cech:

• Igły są płaskie, miękkie i niekłujące, z krótkim, ogonkowatym trzonkiem, nagle zaostrzone. Na gałązce wyrastają spiralnie, ale na pędach bocznych układają się w dwa rzędy, przez co gałązka wygląda płasko. Od spodu nie mają wyraźnych białych pasków jak jodła, tylko dwa matowe, jasnozielone paski.
• Kora jest cienka, czerwonobrązowa do szarobrązowej i łuszczy się cienkimi łuskami lub płatami, spod których przeświecają czerwonawe miejsca. Starsze pnie bywają bruzdowane, żłobkowane i często zrastają się z kilku pędów.
• Korona w cieniu lasu jest luźna i nieregularna, na otwartej przestrzeni gęsta, szeroko jajowata do stożkowatej, często wielopniowa. Po kształcie korony cisu nie da się więc pewnie rozpoznać.
• Nasiona z czerwoną osnówką wytwarzają tylko osobniki żeńskie. Osnówka ma kształt kubeczka otwartego u góry, więc widać w niej ciemne nasiono. Nie jest to ani jagoda, ani szyszka.
• Męskie kwiatostany (szyszki pyłkowe) są drobne, kuliste, żółtawe, na spodniej stronie zeszłorocznych gałązek; wiosną uwalniają chmury pyłku.
• Drewno i kora nie zawierają żywicy, roślina po zranieniu nie „płacze” więc jak świerk czy sosna.

Gatunki cisa na świecie i w Czechach

Według obecnych ujęć rodzaj Taxus obejmuje około 10–15 gatunków; ich rozgraniczenie jest trudne, bo różnią się tylko drobnymi cechami, a niektórzy autorzy je łączą. Występują w strefie umiarkowanej półkuli północnej – w Europie, Afryce Północnej, Azji Południowo-Zachodniej, Azji Wschodniej i Ameryce Północnej. Jedynym gatunkiem, który w tropikach nieznacznie przekracza równik, jest Taxus sumatrana z gór Azji Południowo-Wschodniej (Sumatra, Celebes, Filipiny). Centrum zasięgu rodzaju z pewnością nie leży więc w Indonezji, jak się czasem błędnie podaje.

Gatunki, które spotkasz w Europie Środkowej

• Cis pospolity (Taxus baccata) – jedyny rodzimy gatunek Europy Środkowej, rośnie od Irlandii i Pirenejów po Kaukaz i północny Iran.
• Cis japoński (Taxus cuspidata) – z Azji Wschodniej, bardzo mrozoodporny, igły od spodu żółtawe i ostro zakończone. Uprawiany w parkach.
• Cis pośredni (Taxus × media) – mieszaniec cisa pospolitego i japońskiego; bardzo popularny w szkółkach (np. kolumnowa odmiana 'Hicksii'), ceniony na żywopłoty.
• Cis krótkolistny (Taxus brevifolia) – gatunek północnoamerykański, sławny dzięki odkryciu substancji przeciwnowotworowej paklitakselu; w Czechach tylko w kolekcjach.

Gdzie rośnie cis i jaka jest jego ekologia

Cis pospolity jest w czeskich lasach rzadki, choć dawniej występował liczniej. Rośnie w rozproszeniu, pojedynczo lub w małych grupach, najczęściej na cienistych skalistych zboczach, w kanionowatych dolinach, wąwozach i na rumowiskach, zwykle od pogórza po podgórze. Preferuje podłoża wapienne lub przynajmniej żyzne (wapienie, bazalty, fonolity), ale występuje też na obszarach piaskowcowych. Typowo towarzyszy bukowi, jodle, klonom i lipom w lasach zboczowych i bukowych.

To wyjątkowo cieniolubne drzewo – potrafi przez dziesięciolecia przetrwać w podszycie, czekając na prześwietlenie zwarcia koron. Potrzebuje wilgotnego powietrza, szkodzą mu długotrwałe susze i zręby zupełne.

Dlaczego zniknął z naszych lasów

• Nadmierna eksploatacja – w średniowieczu i wczesnej nowożytności drewno cisowe masowo eksportowano na łuki; wiele środkowoeuropejskich populacji zostało wtedy praktycznie wyczerpanych.
• Celowe usuwanie – z powodu toksyczności dla koni i bydła gospodarze likwidowali cisy w lasach i na pastwiskach.
• Zgryzanie przez zwierzynę – sarny i jelenie są stosunkowo odporne na truciznę i zjadają młode cisy; to dziś główna przeszkoda w naturalnym odnowieniu.
• Zmiana gospodarki leśnej – jednowiekowe monokultury świerkowe i sosnowe ze zrębami zupełnymi mu nie odpowiadają.

Nasiona rozsiewają głównie ptaki (drozdowate), które połykają całą osnówkę; nasiono przechodzi przez przewód pokarmowy nieuszkodzone, a trucizna się nie uwalnia. Nasiona często kiełkują dopiero w drugim roku.

Toksyczność: co jest niebezpieczne, a co nie

Cis należy do najbardziej trujących rodzimych drzew. Igły, kora, drewno i nasiona zawierają alkaloidy – taksyny, które działają na pracę serca i mogą wywołać arytmię, a nawet zatrzymanie akcji serca. Jedyną nietrującą częścią jest czerwona mięsista osnówka, jednak nasiono w środku jest trujące, dlatego owoców nie zaleca się jeść – zwłaszcza dzieciom.

• Bardzo wrażliwe są konie; śmiertelna może być już mała garść igieł. Cis jest niebezpieczny także dla bydła, owiec i kóz.
• Zagrożone są również psy i koty, jeśli obgryzają gałązki lub ścinki.
• Resztek po strzyżeniu żywopłotów nigdy nie dawaj zwierzętom ani nie wyrzucaj na pastwiska.

W razie podejrzenia zatrucia u człowieka należy natychmiast skontaktować się z lekarzem lub ośrodkiem toksykologicznym.

Drewno i zastosowanie

Drewno cisowe jest ciężkie, twarde, gęste, a zarazem bardzo sprężyste. Ma wąski, jasny biel i wyraźną czerwonobrązową twardziel, nie ma przewodów żywicznych i jest bardzo trwałe. Dlatego od niepamiętnych czasów wytwarzano z niego:

• łuki – klasyczny angielski łuk długi robiono z drewna cisowego tak, by sprężysty biel tworzył grzbiet, a wytrzymała twardziel brzusiec łuku; cisowy łuk miał też człowiek lodu Ötzi ponad 5000 lat temu,
• przedmioty toczone i rzeźbione, intarsje, instrumenty muzyczne i drobne elementy mebli,
• dawniej także wały, kołki i inne obciążane części.

Dziś cis jest ważny również dla medycyny. Z kory cisa krótkolistnego wyizolowano paklitaksel (Taxol), cytostatyk stosowany w leczeniu raka jajnika, piersi czy płuc. Ponieważ zbiór kory zniszczyłby populacje, produkuje się go dziś półsyntetycznie z substancji zawartych w igłach cisa pospolitego lub biotechnologicznie z kultur komórkowych.

Uprawa cisa w ogrodzie

Cis to jedno z najbardziej wszechstronnych drzew ozdobnych. Znosi cień, cięcie i warunki miejskie, a żyje dziesiątki lat. Sadzonki ze szkółek nie podlegają ochronie dzikich populacji – pozyskiwanie cisów z natury jest jednak zabronione.

Stanowisko i gleba

• Światło: od pełnego słońca po głęboki cień; młode rośliny lepiej rosną w półcieniu i osłonięte przed zimowym słońcem, które może poparzyć igły.
• Gleba: przepuszczalna, próchniczna, raczej wapienna do obojętnej. Nie znosi podmokłości ani ciężkich, zbitych gleb – stojąca woda prowadzi do gnicia korzeni.
• Wilgotność: lubi wilgotne powietrze; w pierwszych latach po posadzeniu trzeba podlewać w czasie suszy.

Sadzenie i pielęgnacja

• Sadź wiosną (kwiecień–maj) lub pod koniec lata (sierpień–wrzesień); rośliny w pojemnikach praktycznie przez cały sezon wegetacyjny poza ekstremalnymi upałami.
• Na żywopłot sadzi się 3–4 rośliny na metr bieżący.
• Cis doskonale znosi cięcie i odbija nawet ze starego drewna, co u drzew iglastych nie jest oczywiste. Dlatego nadaje się do topiarów, labiryntów i formowanych żywopłotów. Strzyże się go zwykle latem, ewentualnie drugi raz pod koniec sierpnia.
• Rośnie wolno – około 10–30 cm rocznie, zależnie od warunków i odmiany.
• Wystarczy umiarkowane nawożenie, najlepiej kompostem wiosną.

Popularne odmiany

• 'Fastigiata' (cis irlandzki) – wąskokolumnowy, ciemnozielony, klon żeński.
• 'Fastigiata Aurea' – kolumnowy, z igłami obrzeżonymi na żółto.
• 'Repandens' – niski, rozłożysty, dobry jako roślina okrywowa do cienia.
• 'Summergold' – szeroko rozłożysty, o złocistych igłach.
• Taxus × media 'Hicksii' – szybszy, kolumnowy, idealny na żywopłoty.

Szkodniki i choroby

• Opuchlak truskawkowiec (Otiorhynchus sulcatus) – chrząszcz wygryza brzegi igieł „w ząbki”, a jego larwy uszkadzają korzenie; skuteczna jest ochrona biologiczna nicieniami.
• Pryszczarek cisowiec (Taxomyia taxi) – tworzy na końcach pędów galasy przypominające małe karczochy; zwykle nie szkodzi.
• Czerwce i miseczniki – na gałązkach, szczególnie osłabionych roślin.
• Fytoftoroza korzeni – główna przyczyna zamierania cisów na podmokłych glebach.

Ciekawostki i znaczenie kulturowe

• U Celtów i Germanów cis był świętym drzewem kojarzonym ze śmiercią i odrodzeniem. Na brytyjskich cmentarzach rosną cisy, których wiek szacuje się na ponad tysiąc lat – dokładne ustalenie jest jednak trudne, bo stare pnie bywają puste w środku.
• Do najsłynniejszych czeskich cisów należy Cis z Krompachu (Krompašský tis) we wsi Krompach w Górach Łużyckich (północne Czechy), często wymieniany jako jedno z najstarszych drzew w Czechach.
• Epitet gatunkowy baccata oznacza „jagodowy”, choć botanicznie nie jest to jagoda.
• Nazwa rodzajowa Taxus według jednej z teorii pochodzi od greckiego toxon (łuk), od którego wywodzi się też słowo „toksyczny”.
• Cis jest jednym z nielicznych drzew iglastych zdolnych do wytwarzania nowych pni z nabiegów korzeniowych i z pniaków.

Podsumowanie

Cis to wolno rosnące, cieniolubne i niezwykle długowieczne drzewo iglaste o płaskich, miękkich igłach i nasionach w czerwonej osnówce. Wszystkie jego części poza osnówką są trujące. W czeskiej przyrodzie cis pospolity jest rzadki i chroniony, w ogrodach natomiast należy do najbardziej niezawodnych roślin na cieniste miejsca i formowane żywopłoty. Jego sprężyste drewno niegdyś rozstrzygało bitwy, dziś zawarte w nim substancje pomagają w leczeniu raka.